زخم عمیق و تونلی چیست؟ علائم، علل، درمان و پانسمان تخصصی

15 مهر 1405
asilzadeh

زخم عمیق و تونلی یکی از انواع پیچیده زخم است که ممکن است در اثر دیابت، فشار طولانی‌مدت، عفونت، جراحی، ضربه، اختلال خون‌رسانی یا سایر مشکلات زمینه‌ای ایجاد شود. در این نوع زخم، آسیب فقط به سطح پوست محدود نیست و ممکن است به بافت‌های عمقی مانند چربی زیر پوست، عضله، تاندون و در موارد شدیدتر استخوان برسد.

یکی از مهم‌ترین ویژگی‌های زخم تونلی این است که وسعت واقعی زخم ممکن است بسیار بیشتر از چیزی باشد که در سطح پوست دیده می‌شود. یک دهانه نسبتاً کوچک می‌تواند به مسیری در زیر پوست منتهی شود که نیاز به ارزیابی و مراقبت تخصصی دارد.

در این مقاله از کالای پزشکی و بهداشتی اوژن با تعریف زخم عمیق و تونلی، علل ایجاد، علائم هشدار، تفاوت Tunneling و Undermining، اصول ارزیابی، انتخاب پانسمان و اهمیت مراقبت تخصصی از این زخم‌ها آشنا می‌شوید.

زخم عمیق چیست؟

زخم عمیق زخمی است که آسیب آن از لایه سطحی پوست فراتر رفته و بافت‌های زیرین را درگیر کرده است. عمق زخم می‌تواند از چربی زیرجلدی تا ساختارهایی مانند عضله، تاندون، عصب، رگ و استخوان متغیر باشد.

به همین دلیل، اندازه ظاهری زخم به‌تنهایی نمی‌تواند شدت آن را مشخص کند. گاهی زخمی که از سطح کوچک به نظر می‌رسد، در قسمت زیرین آسیب گسترده‌تری دارد.

این موضوع در زخم پای دیابتی اهمیت بیشتری پیدا می‌کند؛ زیرا نوروپاتی، اختلال خون‌رسانی و عفونت می‌توانند روند ترمیم را پیچیده کنند.

زخم تونلی چیست؟

زخم تونلی یا Tunneling Wound به زخمی گفته می‌شود که از بستر زخم، مسیری به داخل بافت‌های زیرین یا اطراف ایجاد شده است. این مسیر می‌تواند در یک جهت یا چند جهت امتداد پیدا کند و ممکن است در سطح پوست به‌طور کامل قابل مشاهده نباشد. منابع تخصصی نیز tunneling را به‌عنوان یک مسیر یا گذرگاه زیر سطح پوست که از زخم امتداد پیدا می‌کند تعریف می‌کنند.

به زبان ساده:

دهانه زخم ممکن است کوچک باشد، اما داخل آن یک مسیر عمیق وجود داشته باشد.

به همین دلیل، زخم تونلی باید متفاوت از یک زخم سطحی ساده ارزیابی و مراقبت شود.

تفاوت زخم تونلی و Undermining چیست؟

یکی از اشتباهات رایج، یکسان دانستن Tunneling و Undermining است. این دو حالت به یکدیگر شباهت دارند اما یکسان نیستند.

Tunneling چیست؟

در Tunneling یک مسیر یا کانال مشخص از زخم به سمت بافت‌های اطراف یا عمق ایجاد می‌شود و ممکن است مسیر آن مستقیم یا پیچیده باشد.

Undermining چیست؟

در Undermining، تخریب بافت در زیر لبه‌های سالم ظاهری زخم گسترش پیدا می‌کند و در نتیجه ممکن است فضای بیشتری زیر پوست نسبت به دهانه زخم وجود داشته باشد.

بنابراین:

تونل = مسیر یا کانال به سمت داخل

Undermining = گسترش فضای آسیب در زیر لبه زخم

ممکن است هر دو حالت به‌طور همزمان در یک زخم وجود داشته باشند و تشخیص دقیق آنها برای ثبت وضعیت زخم و برنامه‌ریزی مراقبت اهمیت دارد.

چرا زخم تونلی خطرناک است؟

مهم‌ترین مسئله این است که آنچه دیده می‌شود ممکن است تمام زخم نباشد.

وجود تونل می‌تواند نشان‌دهنده آسیب عمقی‌تر یا ایجاد فضای مرده در بافت باشد. چنین فضاهایی در شرایط خاص می‌توانند محل تجمع ترشحات و ایجاد مشکلات عفونی شوند.

همچنین اگر زخم ناشی از عفونت باشد، عفونت می‌تواند از بافت‌های سطحی به ساختارهای عمقی‌تر مانند فاشیا، تاندون، عضله، مفصل یا استخوان گسترش پیدا کند. این مسئله به‌خصوص در پای افراد مبتلا به دیابت اهمیت دارد.

بنابراین زخم تونلی را نباید صرفاً با ظاهر دهانه زخم قضاوت کرد.

مهم‌ترین علل ایجاد زخم عمیق و تونلی

زخم تونلی علت واحدی ندارد و علت آن باید در هر بیمار به‌صورت جداگانه بررسی شود.

۱. زخم پای دیابتی

زخم‌های پای دیابتی ممکن است در اثر نوروپاتی، فشار مکانیکی، تغییر شکل پا، اختلال خون‌رسانی یا ترکیبی از این عوامل ایجاد شوند.

در صورت ایجاد عفونت، گسترش آن به بافت‌های عمقی نیز ممکن است اتفاق بیفتد. راهنمای IWGDF/IDSA تأکید می‌کند که در زخم پای دیابتی باید وجود عفونت و شدت آن به‌صورت بالینی ارزیابی شود و در شرایط خاص احتمال آبسه عمقی یا درگیری استخوان بررسی شود.

برای کاهش فشار روی نواحی درگیر، موضوع Offloading یا برداشتن فشار از روی زخم نیز اهمیت ویژه‌ای دارد. راهنمای رسمی IWGDF برای زخم پای دیابتی، فصل مستقلی را به Offloading اختصاص داده است.

در همین زمینه، مطالعه صفحه کفش زخم پنجه پای دیابتی در کالای پزشکی اوژن می‌تواند برای بیماران و مراقبین مرتبط باشد.

۲. زخم‌های فشاری

فشار مداوم، اصطکاک و نیروهای برشی می‌توانند باعث آسیب عمیق بافت شوند. در برخی زخم‌های فشاری عمیق، Undermining و Tunneling نیز ممکن است دیده شود.

۳. عفونت و آبسه

گاهی عفونت به بافت‌های عمقی گسترش پیدا می‌کند و مسیر یا فضای عفونی ایجاد می‌شود. در چنین شرایطی ممکن است علائمی مانند ترشح چرکی، بوی نامطبوع، افزایش درد، قرمزی و تب ظاهر شود.

۴. زخم‌های جراحی

برخی زخم‌های جراحی، به‌خصوص در صورت عفونت یا باز شدن بخشی از محل جراحی، می‌توانند عمق بیشتری پیدا کنند.

۵. ضربه و زخم‌های نافذ

زخم‌های ناشی از اجسام نوک‌تیز یا آسیب‌های نافذ ممکن است سطحی به نظر برسند اما در عمق، آسیب گسترده‌تری داشته باشند.

علائم زخم عمیق و تونلی چیست؟

علائم بسته به علت و محل زخم متفاوت است، اما موارد زیر می‌توانند مطرح‌کننده وجود آسیب عمقی باشند:

وجود یک دهانه کوچک با عمق قابل توجه
احساس یا مشاهده یک مسیر در داخل زخم
ترشحات مداوم یا افزایش ترشح
باقی ماندن زخم برای مدت طولانی بدون بهبود مناسب
باز شدن مجدد زخم پس از بهبود ظاهری
بوی غیرطبیعی زخم
درد یا حساسیت جدید یا رو به افزایش
قرمزی و گرمی پوست اطراف
تورم اطراف زخم
مشاهده بافت‌های عمقی
تب، لرز یا احساس ناخوشی عمومی در صورت وجود عفونت

زخم تونلی چگونه ارزیابی می‌شود؟

ارزیابی زخم تونلی باید توسط پزشک یا فرد متخصص در مراقبت از زخم انجام شود.

در ارزیابی تخصصی، مواردی مانند موارد زیر اهمیت دارند:

محل زخم: محل دقیق زخم و ارتباط آن با ساختارهای اطراف

طول، عرض و عمق: اندازه‌گیری دقیق ابعاد زخم

وجود تونل: مشخص کردن وجود یا عدم وجود مسیر عمقی

جهت تونل: مشخص کردن مسیر تونل، از جمله موقعیت آن در اطراف زخم

Undermining: بررسی وجود فضای زیر لبه‌های زخم

بافت بستر زخم: ارزیابی بافت سالم، گرانولاسیون، اسلاف یا بافت نکروتیک

ترشحات: مقدار، نوع و ویژگی ترشحات

پوست اطراف: بررسی قرمزی، تحریک، خیس‌خوردگی یا آسیب پوستی

علائم عفونت: بررسی علائم موضعی و سیستمیک

ثبت تونل و Undermining به‌صورت دقیق، از جمله اندازه‌گیری طول و موقعیت، در مستندسازی وضعیت زخم کاربرد دارد.

نکته مهم: بیمار یا همراه او نباید برای پیدا کردن عمق تونل، به‌طور خودسرانه زخم را با ابزار، پنبه یا اجسام دیگر بررسی کند؛ ارزیابی عمق و مسیر زخم باید توسط فرد آموزش‌دیده انجام شود.

بهترین پانسمان برای زخم تونلی چیست؟

پاسخ یکسانی برای همه بیماران وجود ندارد.

بهترین پانسمان برای زخم تونلی، پانسمانی نیست که صرفاً نام «زخم عمیق» روی آن گذاشته شده باشد؛ بلکه باید بر اساس ویژگی‌های واقعی زخم انتخاب شود.

در انتخاب پانسمان، مواردی مانند:

عمق و شکل زخم
وجود یا عدم وجود تونل
میزان ترشحات
نوع بافت بستر
وضعیت پوست اطراف
وجود عفونت
میزان درد
محل زخم
بیماری‌های زمینه‌ای

باید در نظر گرفته شوند.

راهنماهای تخصصی بر انتخاب پانسمان متناسب با ویژگی‌های زخم و نیازهای بالینی تأکید دارند.

بنابراین استفاده از یک پانسمان مشخص برای تمام زخم‌های تونلی، بدون ارزیابی وضعیت زخم، تصمیم مناسبی نیست.

پانسمان زخم عمیق باید چه ویژگی‌هایی داشته باشد؟

بسته به نوع زخم، پانسمان انتخاب‌شده ممکن است با اهداف مختلفی مانند مدیریت ترشحات، محافظت از بستر زخم، حفظ محیط مناسب برای ترمیم و محافظت از پوست اطراف مورد استفاده قرار گیرد.

در برخی زخم‌های عمیق، مسئله فضای مرده یا Dead Space اهمیت پیدا می‌کند. با این حال، نحوه استفاده از هر نوع ماده پانسمانی در یک تونل باید توسط فرد متخصص مشخص شود و نباید با فشار یا روش نادرست داخل مسیر زخم قرار گیرد.

به همین دلیل، انتخاب پانسمان باید از «نام محصول» شروع نشود؛ از «ارزیابی زخم» شروع شود.

درمان زخم تونلی چگونه انجام می‌شود؟

درمان به علت زخم و شرایط بیمار بستگی دارد، اما مدیریت اصولی می‌تواند شامل چند محور اصلی باشد.

درمان علت زمینه‌ای

اگر فشار عامل اصلی زخم باشد، باید فشار کنترل شود. اگر زخم در زمینه دیابت ایجاد شده باشد، کنترل عوامل مرتبط با دیابت، فشار روی پا، وضعیت عروقی و نوروپاتی اهمیت دارد.

پاک‌سازی و آماده‌سازی بستر زخم

پاک‌سازی مناسب و در صورت نیاز دبریدمان می‌تواند بخشی از برنامه مراقبت از زخم باشد و باید بر اساس ارزیابی تخصصی انجام شود.

کنترل عفونت

هر زخم عمیقی الزاماً عفونی نیست. آنتی‌بیوتیک نیز نباید صرفاً به دلیل وجود زخم، بدون تشخیص عفونت، استفاده شود. در راهنمای IWGDF/IDSA، درمان عفونت پای دیابتی بر اساس ارزیابی بالینی و شدت عفونت انجام می‌شود.

کاهش فشار روی زخم

در زخم‌های پای دیابتی، حذف یا کاهش فشار واردشده به ناحیه زخم یکی از اجزای مهم مدیریت است و برای این موضوع راهنمای اختصاصی IWGDF وجود دارد.

در صورت نیاز می‌توانید به صفحه کفش‌های تخصصی زخم و دیابت اوژن مراجعه کنید.

انتخاب پانسمان مناسب

پس از ارزیابی دقیق، پانسمانی انتخاب می‌شود که با نیازهای زخم، میزان ترشح و شرایط بافتی آن هماهنگ باشد.

زخم تونلی در افراد دیابتی

زخم عمیق و تونلی در فرد مبتلا به دیابت اهمیت ویژه‌ای دارد.

در دیابت، ممکن است حس درد کاهش پیدا کند و بیمار شدت واقعی آسیب را به‌موقع متوجه نشود. از طرف دیگر، در صورت وجود عفونت، گسترش آن به بافت‌های عمقی می‌تواند پیامدهای جدی داشته باشد. راهنمای IWGDF/IDSA توصیه می‌کند در موارد مشکوک به عفونت عمیق، آبسه زیر فاشیا، ایسکمی شدید یا سایر شرایط پیچیده، ارزیابی فوری تخصصی و در موارد لازم مشاوره جراحی انجام شود.

به همین دلیل:

زخم پای دیابتی عمیق یا تونلی را نباید فقط با تعویض پانسمان و بدون ارزیابی علت زمینه‌ای مدیریت کرد.

برای آشنایی بیشتر با محصولات مرتبط با مراقبت از زخم، می‌توانید محصولات تخصصی نانو اکس NanoEx در کالای پزشکی اوژن و ژل ترمیم‌کننده زخم Honey Health را نیز بررسی کنید. انتخاب و مصرف هر محصول باید متناسب با شرایط زخم و توصیه متخصص انجام شود.

چه زمانی زخم تونلی نیاز به مراجعه فوری دارد؟

در صورت بروز هر یک از علائم زیر، مراجعه پزشکی باید جدی گرفته شود:

قرمزی یا تورم رو به گسترش، درد شدید یا افزایشی، ترشح چرکی، بوی بد واضح، تب یا لرز، تغییر سریع ظاهر زخم، سیاه شدن بافت، خونریزی کنترل‌نشده یا علائم درگیری بافت‌های عمقی.

در فرد مبتلا به دیابت، وجود زخم عمیق همراه با علائم عفونت یا شک به درگیری ساختارهای عمقی می‌تواند نیازمند ارزیابی سریع‌تر باشد.

یا زخم تونلی خودبه‌خود خوب می‌شود؟

گاهی زخم‌ها با مراقبت مناسب بهبود پیدا می‌کنند، اما وجود تونل به‌تنهایی دلیلی برای انتظار و درمان خودسرانه نیست.

اگر علت زخم همچنان وجود داشته باشد، مانند فشار مداوم، عفونت، اختلال خون‌رسانی یا کنترل نامناسب عوامل زمینه‌ای، احتمال تأخیر در ترمیم بیشتر است.

از طرف دیگر، بسته شدن ظاهری دهانه زخم نیز الزاماً به معنای برطرف شدن کامل آسیب عمقی نیست؛ بنابراین روند زخم باید توسط فرد متخصص پیگیری شود.

آیا زخم تونلی را می‌توان در خانه پانسمان کرد؟

ممکن است پس از ارزیابی و آموزش توسط متخصص، بخش‌هایی از مراقبت زخم در منزل انجام شود؛ اما تشخیص عمق تونل، تعیین علت، بررسی عفونت و انتخاب روش مناسب برای مدیریت فضای عمقی زخم، موضوعی تخصصی است.

از قرار دادن خودسرانه گاز، پنبه یا سایر مواد در تونل، استفاده از مواد ناشناخته و مصرف خودسرانه آنتی‌بیوتیک پرهیز کنید.

پرسش‌های متداول درباره زخم عمیق و تونلی

زخم تونلی چیست؟

زخم تونلی زخمی است که از بستر زخم، یک مسیر یا کانال به سمت بافت‌های زیرین یا اطراف ایجاد می‌کند؛ این مسیر ممکن است در سطح پوست به‌طور کامل دیده نشود.

آیا زخم تونلی خطرناک است؟

خود واژه «تونلی» به‌تنهایی شدت زخم را مشخص نمی‌کند، اما وجود مسیر عمقی می‌تواند نشان‌دهنده آسیب قابل توجه‌تر باشد و در برخی شرایط با فضای مرده یا عفونت عمقی همراه شود.

بهترین پانسمان برای زخم تونلی چیست؟

هیچ پانسمان واحدی برای تمام زخم‌های تونلی مناسب نیست. انتخاب پانسمان باید بر اساس عمق، ترشحات، نوع بافت، وضعیت پوست اطراف و وجود عفونت انجام شود.

آیا زخم دیابتی می‌تواند تونلی شود؟

بله. زخم پای دیابتی می‌تواند عمیق شود و در صورت وجود عفونت یا سایر عوامل پیچیده، بافت‌های عمقی‌تر را درگیر کند.

آیا بوی بد زخم تونلی نشانه عفونت است؟

بوی بد می‌تواند یکی از علائم هشدار باشد، اما تشخیص عفونت فقط بر اساس بو انجام نمی‌شود و نیازمند ارزیابی بالینی است.

آیا برای زخم تونلی حتماً آنتی‌بیوتیک لازم است؟

خیر. وجود زخم به‌تنهایی به معنای نیاز به آنتی‌بیوتیک نیست. در زخم پای دیابتی، درمان آنتی‌بیوتیکی زمانی مطرح می‌شود که عفونت بالینی تشخیص داده شود و نوع و شدت آن ارزیابی شود.

جمع‌بندی؛ زخم عمیق و تونلی را جدی بگیرید

زخم عمیق و تونلی می‌تواند بسیار فراتر از چیزی باشد که در سطح پوست دیده می‌شود. وجود یک مسیر عمقی، Undermining، افزایش ترشحات، بوی غیرطبیعی، درد، قرمزی یا سایر علائم عفونت می‌تواند نیاز به ارزیابی تخصصی را مطرح کند.

در زخم‌های دیابتی، اهمیت این موضوع بیشتر است؛ زیرا عفونت و آسیب بافت‌های عمقی می‌توانند سریع‌تر به عوارض جدی منجر شوند. راهنمای IWGDF/IDSA بر ارزیابی سیستماتیک عفونت، توجه به بافت‌های عمقی، کنترل فشار، مراقبت موضعی از زخم و در موارد لازم ارزیابی جراحی و عروقی تأکید دارد.

مراقبت تخصصی از زخم در کالای پزشکی و بهداشتی اوژن

کالای پزشکی و بهداشتی اوژن با تمرکز بر حوزه زخم، پانسمان‌های تخصصی و دیابت فعالیت می‌کند و محصولات آن زیر نظر پزشکان فوق تخصص گروه پزشکان ارمغان سلامت تهران عرضه می‌شوند.

برای آشنایی با خدمات پزشکی و دریافت مشاوره تخصصی، می‌توانید به صفحه گروه پزشکان ارمغان سلامت تهران مراجعه کنید.

توجه پزشکی: این مقاله با هدف آموزش عمومی تهیه شده است و جایگزین معاینه، تشخیص یا تجویز پزشک نیست. زخم‌های عمیق، تونلی، عفونی و به‌ویژه زخم پای دیابتی باید توسط پزشک یا متخصص مراقبت از زخم ارزیابی شوند.